Câu chuyện nầy thật ra rất dài, tôi chỉ tóm tắt, cũng như bài trước, để gợi ý cho người đọc. Vì ngoài mối tình của hai người trong cuộc, còn nhiều vấn đề có liên hệ tới hai người: gia thế của hai người, ảnh hưởng của giáo hội Công giáo đến thế quyền, sự cải tổ qui chế của các giáo sĩ, các dòng tu, qui chế của các dòng nữ, ảnh hưởng và thế lực của các dòng tu và các tu viện trưởng, giá trị và vai trò của phụ nữ trong thời kỳ đó, sự chia rẻ ở giáo triều Roma: 1130 - 1138 có hai Giáo Hoàng cùng lúc*. Cuộc tranh luận về triết học và thần học, những tòa án kết tội nghịch giáo ... Cho nên như tôi có đề cập trong bài: có rất nhiều sách viết về những vấn đề có liên quan đến hai người, theo các thư mục mà tôi có đọc lướt qua, có đến trên dưới một trăm cuốn. Lúc đầu tôi chỉ có ý đọc cho biết qua một chuyện tình khá đặc biệt, vì là chuyện tinh của một giáo sĩ, nhưng càng đi sâu, càng bị lôi cuốn bởi những vấn đề mà lâu nay mình chưa chú ý tới. Thành ra mải mê tìm đọc thêm. (trích email không.không)
***
Câu chuyện nầy xảy ra vào nửa đầu thế kỷ thứ 12, giữa thời Trung cổ, ở nước Pháp. Là chuyện tình giữa Abélard, một giáo sĩ, triết gia và nhà thần học nổi tiếng và Héloïse, một cô gái trẻ cũng nổi tiếng không kém về kiến thức, được xem là phụ nữ thông thái nhứt thời đó. Chuyện tình nầy được truyền tụng rộng rãi, dù thời đó kỹ thuật in chưa xuất hiện, các tài liệu hãy còn là những bản viết tay hiếm hoi. Cũng vì thiếu những tài liệu chắc chắn, từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19,do cảm hứng và óc tưởng tượng của nhiều người, câu chuyện đã được thêu dệt thêm nhiều tình tiết đi xa sự thực. Từ thế kỷ 19 đến nay, bằng cách đối chiếu những tài liệu về những nhân vật, sự việc, văn bản có liên quan đến giai đoạn lịch sử thời Abélard và Héloïse, nhiều công trình nghiên cứu viết bằng nhiều thứ tiếng khác nhau, La tinh, Pháp, Anh, Đức, Ý, Tây ban nha, đã được thực hiện, đã loại bỏ nhiều điểm qua thời gian dài nhiều thế kỷ, do ngẩu hứng nhiều người đã nghĩ ra và thêm vào, và để truy tìm tính cách xác thực những chi tiết của câu chuyện. Tuy vây, vì thiếu tài liệu đáng tin cậy, vẫn còn một số điểm liên quan đến câu chuyện phải để trống chưa xác định được.
Pierre Abélard sinh ra trong một gia đình hiệp sĩ, quí tộc, khoảng năm 1079 ở Pallet, vùng Bretagne, miền tây nước Pháp. Từ nhỏ Abélard đã có ý muốn theo con đường chữ nghĩa, chứ không theo nghiệp võ của cha. Abélard đã từ bỏ quyền trưởng nam của mình, lìa bỏ gia đình đi tìm thầy học và đã thụ giáo với những bực thầy danh tiếng thời đó. Bước chân tầm sư trau dồi kiến thức đã đưa Abélard đến Paris, sau đó Abélard đã trở thành một giáo sư tài giỏi, có rất đông học trò, nhiều người từ các tỉnh xa và từ nước ngoài tìm tới để được nghe những bài giảng của Abélard. Thời đó chỉ có những con nhà thế gia giàu có mới có đủ điều kiện đi học. Những lớp học qui tụ xung quanh những ông thầy giỏi thường tổ chức ở những thành phố lớn, học trò sẵn sàng trả những khoản học phí cao cho những vị thầy được mọi người trọng vọng. Abélard là một ông thầy danh tiếng, kiếm được nhiều tiền. Abélard là một triết gia lớn, chuyên về khoa Luận lý, ngày xưa gọi là la Dialectique, ngày nay thường gọi là la Logique và khoa Biện thuyết ( la Rhétorique ). Ông tham gia cuộc tranh luận về chủ đề được coi là quan trọng thời đó, chủ đề về những cái Phổ Quát ( les Universaux ).Vì phạm vi giới hạn của bài viết nầy về một chuyện tình, nên xin không đi sâu vào chi tiết quan điểm của Abélard về triết học cũng như về thần học ở đoạn dưới. Abélard cũng đã góp phần trong việc xây nền tảng cho triết học kinh viện ( la Scolastique ) bắt đầu phát triển ở Âu Châu vào thế kỷ sau, thế kỷ 13.Abélard còn là một nhà thần học được nhắc nhở tới nhiều, với một quan niệm mới về môn học nầy, là dùng lý trí qua khoa luận lý để phối hợp với đức tin và tăng cường hiệu lực cho đức tin được hướng dẫn bởi mặc khải qua Kinh Thánh. Quan niệm của ông được diễn tả qua câu nói : « Ta chỉ tin điều gì ta đã hiểu ». Điều nầy ngược lại với quan điểm của Saint Anselme ( 1033-1109 ), ở một thế hệ trước Abélard : « Nếu anh không tin, anh không hiểu được ». Với một quan niệm mới về thần học đi trước thời đại, cộng thêm tính khí cao ngạo và tự phụ, Abélard bị không ít người ghét, công kích và đưa ra tòa án giáo quyền để kết tội nghịch giáo ( hérétique ) hai lần.Abélard còn là một nhà thơ có cảm hứng dồi dào, một nhạc sĩ sáng tác nhiều bản tình ca và thánh ca. Nhưng hầu hết thơ và nhạc của ông nay đã thất lạc.
Héloïse sinh ra khoảng giữa năm 1090 và 1095, nhỏ hơn Abélard trên dưới 15 tuổi . Những công trình nghiên cứu gần đây cho biết Héloise thuộc một dòng họ có thế lực cạnh vương triều nước Pháp lúc bấy giờ. Như đã nói ở trên, Héloise được xem là một phụ nữ thông thái nhứt thời đó. Cô đã được học về triết học, văn thơ cổ điển và Kinh thánh. Qua nnhững bức thư được coi là của Héloise gởi cho Abélard, cô đã trích dẫn một cách thành thạo các tác giả La tinh cổ điển như Cicéron, Ovide, Sénèque, Lucain.Héloise có một quan niệm đặc biệt về tình yêu, cô chỉ muốn làm một tình nhân của Abélard, không chấp nhận hôn nhân. Héloise đã học triết học, đã biết hoàn cảnh đáng buồn của nhà hiền triết Socrate với bà vợ của ông. Héloise cũng theo quan niệm cho rằng triết gia phải theo gương những nhà hiền triết như Platon, Pythagore, phải là những người không bị ràng buộc bởi chuyện hôn nhân và vợ con, để dành trọn tâm hồn cho thế giới tư tưởng . Nhứt là trong tình trạng đặc biệt của Abélard, là một giáo sĩ với qui luật phải sống độc thân, Héloise cho rằng hôn nhân giữa nàng và Abélard sẽ làm mất danh giá và uy tín một triết gia, một vị thầy của Abélard, do đó cũng làm hại danh dự của nàng.Nếu đối với Abélard, theo lời thú nhận trong thư trả lời cho Héloise về sau khi hai người đã phải sống xa nhau, tình của Abélard đối với Héloise chỉ để thoả mãn những ham muốn xác thịt, thì ngược lại, tình yêu của Héloise đối với Abélard, ngoài những rung động và đam mê trong cảm giác, là một tình yêu nồng nàn, hiến dâng trọn vẹn, hy sinh tất cả cho Abélard, chấp nhận những đòi hỏi và quyết định của Abélard đối với cuộc đời của mình.Khi Héloise và Abélard gặp nhau ở Paris khoảng năm 1117, Abélard đã gần tuổi 40, Héloise ngoài 20. Abélard đã dạy học gần 20 năm, đang ở trên đỉnh danh vọng. Héloise đang theo học và ở với người cậu, Fulbert, là anh hay em ruột của mẹ Héloise. Fulbert và Abélard đều là giáo sĩ Chanoine trong giáo sĩ đoàn phục vụ cho nhà thờ Đức Bà Paris. Fulbert là một chức sắc trong giáo sĩ đoàn, có bổng lộc hậu, Abélard chỉ là một giáo sĩ cấp thấp (un clerc), mới gia nhập giáo sĩ đoàn, nhưng là một ông thầy được mọi người kể cả nữ giới ngưỡng mộ. Biết tiếng về kiến thức uyên bác và tư cách đứng đắn của Abélard, Fulbert mời Abélard về ở chung nhà trong khu dành riêng cho giáo sĩ đoàn cạnh nhà thờ Đức Bà Paris, để dạy thêm cho Héloise. Nhưng rồi một bên trai tài, một bên gái sắc, lửa gần rơm lâu ngày cũng bén. Những buổi học trở thành chỗ hẹn hò của đôi tình nhân. Trang sách mở ra để đó, như lời tự thuật của Abélard về sau, nhưng họ còn mải quấn quít, ôm ấp nhau, không có giờ để mắt đến.Chuyện tình của hai người rồi cũng đến tai Fulbert. Sau lần bắt gặp tại trận, Fulbert mời Abélard đi nơi khác và cấm cửa từ đó không được tiếp xúc với cô cháu Héloise nữa.Tuy không được gặp nhau nữa, nhưng Abélard và Héloise vẫn tìm cách trao đổi thư từ với nhau. Trong một thư, Héloise báo tin cho Abélard là mình đã có thai. Trước hoàn cảnh không có lối thoát, Abélard đã lợi dụng một hôm Fulbert vắng nhà, bắt cóc Héloise, cho nàng cải trang thành một nữ tu, đưa nàng về quê, ở nhà người em gái của Abélard. Ở đó Héloise sinh đứa con trai, đặt tên là Astrolabe. Đợi một thời gian cho tình hình lắng dịu, dù Héloise không đồng ý việc hai người trở thành vợ chồng, Abélard một mình trở về Paris gặp Fulbert để xin lỗi và đề nghị xin cưới Héloise, nhưng yêu cầu làm đám cưới thật kín đáo để bảo vệ uy tín cho mình. Fulbert chấp thuận. Abélard đưa Héloise trở về Paris, gởi đứa con trai lại cho em gái Abélard nuôi tới khôn lớn, không bao giờ sống với Héloise và Abélard.
Đám cưới diễn ra kín đáo như hai bên đã thỏa thuận, chỉ có một vài người bạn được mời dự và làm chứng . Nhưng sau đó Fulbert cho dư luận biết đám cưới của Héloise và Abélard. Héloise lên tiếng phủ nhận và cải chính không có cuộc hôn nhân, làm cho Fulbert rất tức giận. Đám cưới xong, Abélard tiếp tục dạy học, nhưng hai người không được sống chung, chỉ có thể kín đáo gặp nhau. Trước tình cảnh đó, Abélard một lần nữa bắt cóc Héloise đưa đến gởi ở tu viện Argenteuil, một làng ở ngoại ô Paris, nhưng không cho Héloise làm nữ tu, thỉnh thoảng đến tu viện thăm Héloise. Gia đình của Héloise cho hành động của Abélard đem vợ bỏ vào tu viện có nghĩa là Abélard muốn bỏ vợ, từ chối cuộc hôn nhân của hai người. Cho đến lúc đó, khoảng năm 1118, mối tình của Héloise và Abélard chỉ mới kéo dài được hơn một năm. Gia đình của Héloise quyết tâm trả thù để rửa nhục. Fulbert dùng hai tên thủ hạ, mua chuộc tên đầy tớ của Abélard, chờ đến đêm, lúc Abélard đang ngủ, mở cửa cho chúng vào cắt bộ phận sinh dục của Abélard. Đau đớn thể xác thì ít, nhưng nổi nhục nhã của Abélard thì tận cùng, vì đầu hôm sớm mai, cả Paris đều biết tin. Dù sao công lý cũng còn được thi hành : hai tên ám hại Abélard bị xử phạt cắt bộ phận sinh dục, theo luật mắt đền mắt răng đền răng, cộng thêm hình phạt bị chọc mù hai mắt. Giáo sĩ Fulbert bị khai trừ khỏi giáo sĩ đoàn và bị tước bổng lộc, nhưng độ một hay hai năm sau thì được phục chức và được hưởng lại bổng lộc.Chán nản tột cùng, Abélard xin vào dòng tu ở Saint Denis, ngoại ô Paris, yêu cầu Héloise xin khấn làm nữ tu, chính mình cũng phát nguyện làm tu sĩ. Trở thành nữ tu ở Argenteuil, Héloise lần lần được cử làm phụ tá tu viện trưởng coi sóc những nữ tu khác. Về phần Abélard, được tu viện trưởng Saint Denis kính trọng tài học, các tu sĩ cũng xin Abélard truyền kiến thức uyên bác về triết học của ông cho họ. Abélard đã thực hiện điều họ muốn . Trong thời gian nầy, Abélard được sử dụng thư viện của nhà dòng, bắt đầu nghiên cứu và viết về thần học. Nhưng quan điểm thần học của Abélard bị coi là đi ngược đường lối chính thống của Giáo hội Công giáo Roma, bị công đồng địa phương họp ở Soissons năm 1121, dưới quyền chủ tọa của đại diện Giáo Hoàng, kết tội nghịch giáo, buộc phải tự đốt sách đã viết ra, bị giam giữ trong một tu viện trong một thời gian ngắn rồi được trở về nhà dòng ở Saint Denis. Tại đây Abélard lên tiếng đính chánh về tên gọi Saint Denis, thánh quan thầy của tu viện, và chỉ trích mạnh mẽ lối sống buông thả không theo luật dòng của các tu sĩ. Bị thù ghét, Abélard đành phải trốn đi . Nhưng nhờ một nhân vật có thế lực trong giáo hội và trong triều đình đỡ đầu và can thiệp, Abélard được chấp thuận cho đi đến một nơi tĩnh mịch vùng Champagne, phía đông Paris, được vị lãnh chúa trong vùng hiến cho một khu đất để Abélard lập một nhà nguyện, tiếp tục đời tu sĩ. Học trò lại tìm đến, Abélard lại mở lớp dạy học.Được vài năm, tình hình chính trị thay đổi, Abélard không còn được vị bá tước cai quản vùng bảo trợ nữa. Cũng vừa lúc đó, một tu viện ở vùng Bretagne, gần quê hương của Abélard, thiếu tu viện trưởng, Abélard được mời làm tu viện trưởng thay thế. Được một thời gian, nhận ra cách sống phóng túng không tuân giữ luật dòng của các tu sĩ dưới quyền, Abélard lên tiếng chấn chỉnh, thì bị các tu sĩ tìm cách đầu độc bằng thức ăn, nhưng nhờ đề phòng, Abélard đã thoát chết.Sau hơn mười năm làm phụ tá tu viện trưởng, năm 1129, Héloise và các nữ tu dưới quyền bị tu viện trưởng Suger của nhà dòng Saint Denis, nơi trước kia Abélard là tu sĩ, trưng bằng chứng tu viện Argenteuil thuộc quyền sở hữu của tu viện Saint Denis, xin lệnh nhà vua và giáo quyền trục xuất ra khỏi tu viện Argenteuil, viện lý do là các nữ tu dưới quyền Héloise có nếp sống đồi bại. Được tin đó, Abélard liên lạc và đề nghị Héloise đưa số nữ tu còn theo Héloise đến tiếp tục đời sống nữ tu ở khu đất có nhà nguyện ở vùng Champagne, nơi trước kia Abélard đã cùng học trò xây dựng và đặt tên là Paraclet. Theo ý muốn của Abélard, trên nguyên tắc Héloise được coi là phụ tá tu viện trưởng cho Abélard. Sau đó nhờ khéo léo vận động, Héloise đã được Giáo Hoàng chấp thuận qui chế tu viện cho nhà dòng Paraclet, và Héloise trở thành tu viện trưởng Paraclet năm 1131.Abélard vẫn tiếp tục làm tu viện trưởng ở Bretagne, đã nhờ đến uy quyền của đặc sứ của Giáo Hoàng đến tận nhà dòng, tìm cách sửa đổi đời sống của các tu sĩ cũng không thành công.Trong thời gian nầy, Abélard viết một bản tự truyện : « Histoire de mes malheurs » (Câu chuyện về những nỗi bất hạnh của tôi ), dưới hình thức một bức thư gởi cho một người bạn, không nêu tên, nói lên những thăng trầm của đời mình để an ủi người bạn đó. Bản tự truyện nầy lần hồi được truyền đến tay Héloise. Đọc được bản tự truyện của Abélard, Héloise viết một bức thư dài cho Abélard, trách Abélard biết an ủi một người bạn, trong khi nàng vẫn là vợ của chàng qua phép hôn phối không thể hủy bỏ của đạo Công giáo, thì chàng lại không cho biết tin tức, không nghĩ tới để chăm sóc, an ủi. Tiếp theo là một loạt mấy bức thư dài trao đổi giữa Héloise và Abélard, đã trở thành một tài liệu thư tín rất hiếm, có thể nói là duy nhứt thời đó, và có một giá trị văn chương rất lớn, vì được viết bởi hai nhân vật có trình độ kiến thức cao. Trong những bức thư đó, Héloise trách Abélard đã quên lãng nàng ; nhắc lại những kỷ niệm ái ân ngày xưa của hai người ; Héloise oán trách Thiên Chúa đã phạt chỉ một mình Abélard, trong khi nếu mối tình của hai người bị coi là tội lỗi, thì cả nàng cũng phạm tội, đáng bị phạt như Abélard ; Héloise cho biết nàng chấp nhận làm nữ tu chỉ là chiều theo ý muốn của Abélard, vì cả thể xác và tâm hồn của nàng trọn vẹn thuộc về Abélard. Ngược lại Abélard lập luận rất dài để khuyên Héloise hãy quên đi chuyện vợ chồng của hai người và hãy sống cuộc đời nữ tu, dâng hiến trọn vẹn cho Đức Ki Tô, nhận ngài là vị hôn phu của mình.Các tu sĩ ở Bretagne vẫn tìm cách giết tu viện trưởng Abélard. Không thể sống mãi trong tình trạng đó, Abélard bỏ tu viện, trở về Paris dạy học. Abélard sửa chữa những điều đã bị công đồng lên án, viết lại và khai triển thêm về Thiên Chúa Ba Ngôi. Nhưng lần nầy, do ảnh hưởng rất lớn của Saint Bernard trong giáo hội, và là người chống đối kịch liệt quan điểm thần học của Abélard, ông mỉa mai sửa tên sách Théologie (Thần học) của Abélard lại là Sottologie (môn học của người ngốc), Abélard lại bị công đồng địa phương họp ở Sens năm 1140 kết tội nghịch giáo một lần nữa. Do bức thư riêng của Saint Bernard tường trình cho Giáo Hoàng Innocente II ở Roma về vụ án, Giáo Hoàng ra sắc chỉ kết án Abélard nghịch giáo và đích thân đốt sách thần học của Abélard. Nhưng Abélard chống án lên Tòa Thánh Roma, hy vọng nhờ thế lực của một số học trò cũ và một số chức sắc có thiện cảm với mình đang giữ những chức vụ then chốt ở giáo triều Roma, sẽ làm cho Giáo Hoàng đổi ý và xóa án.Trên đường đi Roma, Abélard giờ đây đã già yếu bệnh hoạn, phải dừng chân ở tu viện Cluny, vùng Bourgogne, được tu viện trưởng Pierre le Vénérable, người rất có thế lực trong Giáo hội thời đó và rất kính trọng tài của Abélard, mời Abélard lưu lại ở tu viện Cluny và gởi thư cho Giáo Hoàng, biện hộ cho Abélard và xin Giáo Hoàng xóa án nghịch giáo cho Abélard.Trong khi đó, Héloise từ thái độ trước kia miễn cưỡng chấp nhận đời nữ tu chỉ vì chiều theo ý muốn của chồng, nay đã trở thành một tu viện trưởng gương mẫu, có óc tổ chức làm cho tu viện Paraclet có một nề nếp rất mẫu mực, được giáo quyền và mọi người kính trọng. Nhờ đó, cho đến ngày Héloise lìa đời, tu viện Paraclet đã phát triển thêm được sáu chi nhánh dòng nữa.
Abélard sống cuộc đời một tu sĩ rất khiêm tốn, được mọi người quý trọng, nhưng càng ngày càng suy yếu, mất ngày 21.04.1142 tại một chi nhánh của nhà dòng Cluny. Khoảng hơn một năm sau, tu viện trưởng Pierre le Vénérable mới báo tin được cho Héloise và sau đó mang hài cốt của Abélard đến tu viện Paraclet. Héloise đã mai táng Abélard cạnh bàn thờ trong nhà nguyện của tu viện do Héloise cai quản, theo đúng điều mong ước Abélard đã viết trong một thư trước kia cho Héloise. Do lời yêu cầu của Héloise, tu viện trưởng Pierre le Vénérable đã gởi một bản sao sắc chỉ của Giáo Hoàng xóa án nghịch giáo cho Abélard, được Héloise đặt bên cạnh nơi an nghỉ của Abélard ở nhà dòng Paraclet. Héloise cũng xin tu viện trưởng Pierre le Vénérable nhờ uy tín của ông can thiệp cho Astrolabe con trai của bà và Abélard có một chức vụ giáo sĩ và có bổng lộc. Héloise còn sống thêm 22 năm nữa và mất ngày 17.05.1164, được chôn cất trong nhà nguyện dòng bên cạnh Abélard.Tu viện Paraclet bị đóng cửa dưới thời cách mạng Pháp 1789. Năm 1792, hài cốt của Abélard và Héloise được chuyển về Paris và được cải táng năm 1817 ở nghĩa trang Père la Chaise trong nội thành Paris cho đến nay.Trên bảng hướng dẫn du khách thăm viếng những ngôi mộ của những nhân vật danh tiếng được chôn cất ở nghĩa trang Père la Chaise như La Fontaine, Corneille, Oscar Wilde, Jean Paul Sartre ..., ngôi nhà mồ nơi Abélard và Héloise an nghỉ được đánh số 27 với lời ghi chú : Les Amants Légendaires ( Những Tình Nhân Bất Hủ ).không.không*
Hai Giáo Hoàng lúc đó là :
Innocent II ( ở ngôi GH 1130 - 1143 ),
Anaclet II ( Ở ngôi GH 1130 - 1138 ),
Các Hồng y lúc đó chia ra hai phe, mỗi phe bầu một Giáo Hoàng.
Phe GH Anaclet mạnh hơn, nên Anaclet ở Roma, còn Innocent phải lưu vong sang Pháp. Ở Pháp Innocent II đã được Saint Bernard tích cực ủng hộ. Năm 1138, khi Anaclet II chết, nhờ uy tín và sự vận động của Saint Bernard, người kế nhiệm là Victor IV được Saint Bernard thuyết phục đã từ chức để Innocent II trở về Roma và chấm dứt thời kỳ chia rẻ nầy. Chính Giáo Hoàng Innocent II đã ra sắc chỉ lên án nghịch giáo cho Abélard mà tôi đã ghi trong bài.
Trước và sau giai đoạn nầy, trong Giáo hội Roma vẫn có những lúc có hai Giào Hoàng. Thậm chí có lúc, vào thời kỳ gọi là Đại Phân Ly (le Grand Schisme d'Occident 1378 - 1447) có tới 3 Giáo Hoàng một lúc: Grégoire XII ( 1406 - 1415 ), Benoit XIII (1394 - 1417) và Alexandre V (1409 - 1410).
không.không